Seudat micwa

Święta rodzinne seudat micwa, co oznacza dosłownie „święta przy­kazań” to uroczyste obchody najważniejszych wydarzeń w życiu rodzin: obrzezania, wykupienia pierworodnego, bar micwy, zaręczyn, zawarcia małżeństwa, a także pogrzebu.

Narodziny i obrzezanie

Żydowski chłopiec wchodzi w święty związek z Bogiem i jego naka­zami wkrótce po urodzeniu. „A obrzeżecie ciało odrzezku waszego, aby było na znak Przymierza między mną a wami. Dzieciątko ośmiu dni będzie obrzezane między wami” (Ks. Rodzaju 17:11-12). Obrze­zanie jest wyrazem podporządkowania ludzkiego ciała prawom mo­ralnym, zaś popędów cielesnych nakazom odnawiania życia. Obrze­zanie (brit mila) i przestrzeganie Szabatu to dwa najważniejsze sym­bole zawartego przez Żydów przymierza z Bogiem. W czasach prze­śladowań stanowiły one zawsze pierwszy obiekt ataku wrogów. Od wieków zaniechanie przestrzegania tych dwóch nakazów było traktowane jako wi­domy znak odejścia od wiary. W niektórych gminach wschodnich w pierwszy piątek po urodzeniu syna obchodzone jest rodzinne święto zwane szalom zachor, co w przybliżeniu znaczy „witaj na świecie, chłopcze”. Tradycyjnie podaje się wówczas danie z grochu, zwane nahit, które ze względu na długi czas przygotowywania przy­rządza się już poprzedniego dnia. Po nim następuje deser — owoce i nieco alkoholu, którym wznosi się toast za zdrowie chłopca — l’chaim.

Obrzezanie nowo narodzonego ma miejsce ósmego dnia po urodzeniu i odbywa się w domu lub w synagodze. Ostatnio najczęściej w synagodze. Ceremonia wyma­ga minjan, czyli obecności l O dorosłych mężczyzn, aczkolwiek zwykle uczestniczy w niej cała wspólnota. W momencie wnoszenia do synagogi dziecka, wszyscy wy­powiadają życzenia baruch haba — „Błogosławiony, który przychodzi”. Błogosła­wieństwo to odnosi się także do niewidzialnego gościa, proroka Eliasza. Wedle tra­dycji rabiniczej, Eliasz, posłaniec Przymierza, bierze udział w każdej ceremonii ob­rzezania jako świadek i obrońca chłopca. Obrzezania dokonuje mohel, pobożny Żyd, który ma odpowiednią wiedzę medyczną i obrzędową. Dziecko od rodziców bierze sandak, mężczyzna, który podczas obrzezania będzie trzymał je przed mohelem. Nie­kiedy sandak kładzie chłopca na chwilę na fotelu Eliasza, po czym bierze je znowu na kolana i mocno trzyma podczas zabiegu. W tymże czasie ojciec dziecka i wszy­scy obecni mówią błogosławieństwo. Po założeniu na ranę opatrunku mohel wygła­sza błogosławieństwo wina, podkreślające świętość zawartego Przymierza. Mówi też kończącą obrzęd modlitwę, w trakcie której nadaje chłopcu imię. Modlitwa kończy się życzeniami dobrego życia: „Jak został wprowadzony do Przymierza, tak niech będzie wprowadzony i do Tory, i pod ślubny baldachim, i do dobrych uczynków”.

W przeddzień uroczystości w gronie rodzinnym urządza się niewielki poczęstu­nek, natomiast po obrzezaniu odbywa się przyjęcie, na którym nie może zabraknąć dań mięsnych. Przykładowo może to być chała z wędzonym mięsem lub przygoto­waną na rozmaite sposoby rybą, a do tego sałatki z kartoflami lub jajkami, wiele ro­dzajów sera i ciasteczka na deser. Może też być chała, ryba z warzywami, pieczony kurczak lub zimna pieczeń, sałatka kartoflana i słodki kugiel. W przypadku narodzin dziewczynki nie wymaga się żadnych uroczystych obchodów. Niemniej obecnie ro­dzice często wydają przyjęcie dla krewnych i przyjaciół w kilka tygodni po urodze­niu się córki.

Chłopcu nadaje się imię podczas ceremonii obrzezania, dziewczynce nadaje się je poprzez ogłoszenie w synagodze. Może to nastąpić w pierwszy Szabat po jej urodze­niu, kiedy to ojciec zostanie wezwany do czytania Tory, lub też tego dnia, kiedy mat­ka pojawi się w synagodze pierwszy raz po porodzie.

Wykupienie pierworodnego

Wykupienie pierworodnego — pidion ha-ben — to inny religijny obowiązek związany z urodzinami dziecka, odnoszący się jednak tylko do pierwszego syna każdej matki. Ocaleni od 10. plagi egipskiej pierworodni synowie Izraela byli przeznaczeni do służby Bogu (Ks. Wyjścia 13:13). Po oddaniu hołdu złotemu cielcowi stracili swą uprzywilejowaną pozycję służących w świętym przybytku na pustyni i zostali zastą­pieni przez lewitów (Ks. Liczb 8:14-19). Na pamiątkę tego pierwotnego poświęce­nia pierworodnych są oni wykupowani. Obrzęd ma miejsce 30. dnia po narodzi­nach. Ojciec przynosi dziecko przed kohena (potomka Aarona) i w trakcie udziela­nia odpowiedzi na jego pytania, oświadcza, że pragnie wykupić swego syna za pięć srebrnych szekli. Kohen ogłasza, że syn został wykupiony, po czym błogosławi go. (Ks. Liczb 6:24-26). Przy tej okazji podaje się gorącą herbatę z winem i brandy w wysokich szklankach, a do tego miodowe ciasteczka, biszkopty i inne przysmaki.

Bar micwa i bat micwa

Ważnym momentem w życiu jest osiągnięcie wieku dorosłego. Żydowski chłopiec uznawany jest za dorosłego z chwilą ukończenia 13 lat, a dziewczynka z chwilą ukończenia lat 12. Osiągnąwszy ten wiek chłopiec staje się „synem przykazań” (bar miewa), odtąd sam ponosi religijną odpowiedzialność za swe czyny, za wypełnianie nakazów Tory. Do tego czasu za jego uczynki odpowiadał ojciec. Dorosłość chłopca ogłasza się w synagodze w pierwszą sobotę po jego trzynastych urodzinach. Chło­piec jest wzywany do pulpitu na bimę do odczytania odpowiedniego fragmentu To­ry. Niekiedy wygłasza przy tej okazji przemówienie, do którego uprzednio się przy­gotowuje. Często rodzice urządzają w synagodze poczęstunek dla wszystkich zgro­madzonych, a później przyjęcie dla rodziny i przyjaciół w domu. Chłopiec dostaje prezenty, z których największym jest tales, modlitewny szal z frędzlami na każdym rogu, oraz tefilin, dwa małe pudełeczka na długich paskach czarnej skóry. W pude­łeczkach znajdują się zwitki pergaminu z wersetami z Tory. Odtąd chłopiec ma obo­wiązek zakładać tefilin przy porannej modlitwie, tak jak nakazuje Tora: „I przywiążesz je jako znak do ręki twojej, i będą, i ruszać się będą między oczyma twemi”. (Ks. Powtórzonego Prawa 6:8). Związany z osiągnięciem wieku dorosłego przez dziewczynkę obrzęd bat micwa nie ma sformalizowanego przebiegu, ale coraz czę­ściej jest celebrowany we wspólnotach żydowskich.

Ślub

W tradycji żydowskiej święty związek mężczyzny i kobiety jest niezmiernie szano­wany. Zarówno on sam, jak i jego znaczenie opisywane jest w Piśmie już na samym początku: „Rzekł też Jahwe Bóg: Niedobrze być człowiekowi samemu: uczyńmy mu pomoc jemu podobną. (…) Przetoż opuści człowiek ojca swego i matkę, a przyłączy się do żony swej i będą dwoje w jednym ciele” (Ks. Rodzaju 2:18,24). Kobiety i mał­żeństwo wychwala się zresztą w wielu miejscach Biblii. Król Salomon mówił: „Kto nalazł żonę dobrą, nalazł rzecz dobrą i wyczerpnie pociechę od Jehowy” (Ks. Przypo­wieści 18:22). Uczeni talmudyści nie tylko słownie wychwalali instytucję małżeń­stwa. Rabbi Jehuda bar Ilai, wielki autorytet religijny swoich czasów, przerwał kie­dyś wykład i wraz z uczniami przyłączył się do orszaku weselnego nie znanych mu ludzi. Dzień ślubu (chatuna) to najważniejszy dzień w życiu dwojga ludzi. Małżeń­stwo opiera się na wzajemnym zaufaniu i zrozumieniu. Znaczenia więzom małżeń­skim przydaje także podpisanie jeszcze przed ceremonią zaślubin świętej umowy, zwanej ketubą. Napisana w języku aramejskim, określa ona prawa i wzajemne zo­bowiązania małżonków. Mąż zobowiązuje się do szanowania żony i zapewnienia jej finansowego zabezpieczenia. Ketubą określa materialne zabezpieczenie żony także na wypadek śmierci męża lub rozwodu.

Ponieważ ketubę należy podpisać podczas ceremonii, ślub nie może się odbyć w Szabat ani w święto. Nie można zawrzeć małżeństwa również w okresie żałoby ani w ciągu trzech tygodni przed postem tiszah b’aw, ani podczas omer między świętami Pesach i Szawuot, z wyjątkiem jednego dnia lag b’omer.

Czas przed zaślubinami to nie tylko okres przygotowań w sferze materialnej. Oboje narzeczeni muszą przygotować się również duchowo, by lepiej uświadomić sobie swą wolę. Zwykle muszą też odbyć kąpiel w mykwie. Przed ceremonią obo­je poszczą. Ślub odbywa się pod chupą, która symbolizuje przyszły dom małżonków. W niektórych krajach Europy Wschodniej chupę ustawiano na świeżym powietrzu. Jeżeli ślub zawierany jest w synagodze, baldachim stawia się na bimie. Pierwszy wstępuje pod chupę narzeczony (chatan), prowadzony przez przyjaciół i świadków. Następnie wchodzi procesja prowadząca narzeczoną (kala). Jest ona ubrana na bia­ło i ma na twarzy welon, na pamiątkę po Rebece, która przesłoniła twarz, gdy przy­szedł po nią Izaak. Welon na twarz panny młodej zwykle nakłada się w domu pod­czas rodzinnej uroczystości, w której uczestniczy rabin. Gdy panna młoda znajdzie się już w pobliżu chupy siedem razy obchodzi narzeczonego wokół. Następnie za­czyna się pierwsza część uroczystości — zaręczyny (erusin). Mężczyzna zakłada ob­rączkę na wskazujący palec prawej dłoni kobiety i wypowiada słowa: „Oto jesteś mi poświęcona tym pierścionkiem wedle praw Mojżesza i Izraela”. W tym momencie zaręczyny stają się aktem prawnym.

Drugą częścią uroczystości są zaślubiny (nisuin), które poprzedza publiczne odczy­tanie ketuby. W trakcie zaślubin oboje narzeczeni piją wino z tego samego kielicha. Podczas ceremonii chazan odśpiewuje siedem błogosławieństw. Poza modłami o po­myślność dla młodej pary głównym motywem ceremonii jest wychwalanie Boga za stworzenie człowieka na jego własny obraz i podobieństwo oraz pragnienie powrotu głosu radości do miast Judei i na ulice Jerozolimy. Na koniec pan młody następuje na szklany kielich i rozbija go, a wówczas wszyscy weselni goście wołają mazel towl — „pomyślności”! Tłuczenie szkła ma przypominać ludziom o zburzeniu Świątyni, by nie zapominali o tym nawet w najszczęśliwszych momentach swego życia.

Młoda para spędza pewien czas w samotności, a następnie zaczyna się uczta we­selna, połączona często z tańcami. Uczta weselna powinna być tak wystawna, jak tylko rodzina może sobie pozwolić. Nigdy nie może zabraknąć dużej chały czy bło­gosławieństwa wina — kiduszu. Tradycyjnie młody małżonek wygłasza mowę — derasza na różne tematy z Pisma i Talmudu.

Żydowskie prawo małżeńskie dotyczy również tzw. prawa lewiratu, zwanego po hebrajsku jibum. Prawo to głosi, że jeżeli małżonek umrze, pozostawiając żonę bez­dzietną, jego brat ma obowiązek poślubić wdowę, a narodzony z tego związku pier­worodny syn ma przybrać imię zmarłego. Brat może nie zgodzić się na to małżeń­stwo. Wówczas odbywa się ceremonia, zwana chalica, podczas której wdowa wo­bec świadków zdejmuje obuwie. Tym sposobem i wdowa, i niedoszły małżonek (brat zmarłego męża) zostają zwolnieni z obowiązku zawarcia małżeństwa.

Religia żydowska dopuszcza rozwód. Jednakże sądy rabiniczne wyrażają na niego zgodę tylko w ostateczności, gdy zawiodą wszelkie próby pogodzenia małżonków.

Po przeniesieniu się małżonków do nowego domu ich pierwszym obowiązkiem religijnym jest przybicie mezuzy, niewielkiego pojemniczka zawierającego fragmen­ty Tory. Mezuzę przybija się do framugi drzwi, a czyni się to w obecności minjan podczas obrzędu zwanego chanukat ha’bajit (poświęcenie domu).

Śmierć

Żaden członek społeczności żydowskiej nie może pozostawać opuszczony w choro­bie i w chwili śmierci. Członkowie chewra kadisza („święte bractwo”) dbają o re­ligijną pociechę chorego. Regularnie odwiedzają umierającego. Starają się zadbać o jego potrzeby i modlą się za niego. W przypadku mężczyzny grupa ta składa się z mężczyzn, a w przypadku kobiety z kobiet.

Po śmierci człowieka zapala się u jego wezgłowia świecę, a przy jego ciele stale ktoś jest obecny. Jednocześnie rozpoczyna się przygotowania do pogrzebu. Człon­kowie świętego bractwa składają kondolencje osieroconej rodzinie i starają się udzielić jej pomocy. Przed pogrzebem dokonuje się rytualnego oczyszczenia (tahard). Następnie zmarły jest zabierany na cmentarz (bejt ha’kwarot). Ciało obmywa się wodą zmieszaną z jajkiem, symbolem życia. Zmarłego ubiera się w koszulę, spodnie i kitel z kołnierzem. Na głowę wkłada się kapelusz. Cały strój musi być bia­ły. Mężczyźnie zakłada się pozbawiony ozdób tałes. Do trumny nie wolno wkładać kwiatów ani biżuterii, to zbędne ciężary. Żydowski ceremoniał pogrzebowy jest bar­dzo prosty, taki sam dla bogatych i biedaków, dzięki czemu pozostaje w zgodzie ze słowami Biblii: „Prochem jesteś i w proch obrócisz się w ziemi”.

Po modlitwie „Wszystko, co czyni Wszechmogący, jest doskonałe” i wygłoszonej przez rabina mowie pogrzebowej, trumnę zanosi się w procesji do grobu. Zwyczajo­wo daje się ofiary na rzecz chewrah kadisza. Gdy trumna znajdzie się już w grobie i rabin odmówi modlitwę, każdy z obecnych rzuca na trumnę trzy szufle ziemi. Ceremonia pogrzebowa kończy się zmówieniem w cmentarnym pomieszczeniu modli­twy kadisz i złożeniem kondolencji bliskim.

Zachowanie bliskich zmarłego podczas pogrzebu określają ścisłe reguły. Najbliżsi krewni zobowiązani są do tygodnia ścisłej żałoby (sziwack), podczas której nie wol­no im opuszczać domu. Muszą siedzieć na podłodze lub na niskich stołkach. Następ­ny, mniej surowy okres żałoby nazywa się szloszim i kończy się po 30. dniach od po­grzebu. Rodziców zmarłego obowiązuje roczny okres żałoby. Gdy żałobnicy wracają do domu, na stole czekają na nich gotowane jajka. Posiłek przygotowują z reguły przyjaciele. Jajka mają symbolizować wieczny cykl życia, narodziny i śmierć.