Słowniczek

  • Aszkenazyjczycy — Żydzi wywodzący się z centralnej i wschodniej Europy, od XVII w. także Żydzi osie­dleni w Ameryce. Różnią się od Sefardyjczyków językiem (jidysz) i rytuałem.
  • Beracha — (1. mn. Brachot) modlitwy i błogosławieństwa wygłaszane przy rozmaitych oka­zjach. Najważniejsze jest błogosławieństwo przed obiadem.
  • Bima — podium z pulpitem usytuowane w środku synagogi pod wschodnią ścianą, z które­go czyta się Torę.
  • Cadyk — (hebr. „sprawiedliwy”) określenie szanowanego pobożnego Żyda. Także nazwa nadawana przez chasydów duchowemu przywódcy, twórcy „dworu” chasydzkiego. Wedle tradycji talmudycznej świat zostanie odkupiony dzięki 36. sprawiedliwym, jacy żyją w każdym pokoleniu.
  • Chasydyzm — (hebr. „pobożny”). Ruch religijny i społeczny, którego założycielem był Izrael bań Eliezer (1700-1760), znany jako Baal Szem Tow lub „noszący imię boże”, legendar­ny charyzmatyczny przywódca. Chasydyzm podkreśla znaczenie ekstatycznych mo­dłów, skromności, radości ducha i optymizmu, miłości do rodziny i wspólnoty. Na­uka chasydyzmu opiera się na idei wszechobecności Boga w świecie i wierze w możliwość duchowego połączenia między światem ziemskim i światem niebieskim, w czym pośredniczy duchowy przywódca — cadyk. Micwa, przykazania boże, nale­ży wypełniać z zapałem (hitla-hawut), nie mechanicznie.
  • Cheder — (hebr. „pokój”) szkoła podstawowa o charakterze religijnym, w której uczono he­brajskiego i podstawowych zagadnień judaizmu. Szkoły te rozwinęły się w średnio­wieczu przede wszystkim w społecznościach Aszkenazyjczyków. Nauka odbywała się zwykle we frontowym pokoju mieszkania nauczyciela — stąd nazwa.
  • Diaspora — (gr. „rozproszenie”) rozproszenie Żydów poza Palestyną po zburzeniu Pierwszej i Drugiej Świątyni. Później określenia tego zaczęto używać jako nazwy wspólnot ży­dowskich osiadłych w Ameryce lub poza granicami Izraela. W sensie przenośnym diaspora jest synonimem galut oznaczającego ucieczkę, wypędzenie.
  • Hagada — (hebr. „opowieść, opowiadanie”). Księga zawierająca opowieść o wyjściu Żydów z Egiptu czytana podczas święta Pesach, zwykle pięknie ilustrowana.
  • Halacha — (hebr. „droga, ścieżka”) przepisy prawne i religijne oraz reguły postępowania. W węższym znaczeniu oznacza tradycyjny system prawny judaizmu przekazywany ustnie.
  • Jesziwa — (hebr. „posiedzenie”) szkoła religijna wyższego stopnia, w której młodzi mężczyźni studiują teksty religijne, głównie Talmud.
  • Jidysz — język Aszkenazyjczyków; ukształtował się w X-XII wieku na terenie Niemiec na podłożu dialektów niemieckich z dodatkiem elementów hebrajskich, romańskich i słowiańskich, zapisywany alfabetem hebrajskim. W wyniku migracji Aszkenazyj­czyków do środkowej i wschodniej Europy w XV wieku, do jidysz przeniknęły sło­wa z języków słowiańskich. Hebrajski pozostawał językiem ludzi wykształconych, a jidysz był codziennym językiem warstw niższych, w którym powstawała też po­pularna literatura.
  • Kabała — (hebr. „spuścizna tradycji”) pierwotnie talmudyczny opis ustnej tradycji. Później określenie oznaczające mistykę żydowską. Podstawą kabały jest wiara w trwale wza­jemne stosunki między Bogiem, jako odwiecznym źródłem mocy i mądrości w po­zaziemskim świecie, i człowiekiem. Podstawowe dzieła kabalistyczne to: Sefer jeci-ra („Księga stworzenia”), Sefer ha-bahir („Księga Oświecenia”) i Sefer ha-zohar („Księga Blasku”), których autorstwo przypisuje się rabbiemu Szymonowi ben Jochajowi (II wiek). Ważną osobą w nauczaniu kabalistycznym był rabbi Icchak Luria XVI w., twórca kabały praktycznej, czyli luriańskiej.
  • Kidusz — (hebr. „poświęcenie”) tradycyjne błogosławieństwo wygłaszane nad winem przed wieczornym posiłkiem i po nabożeństwie porannym w Szabat lub w święta. W ra­zie braku wina, może być wygłoszone nad dwoma bochenkami chleba.
  • Kile — pochodzi od hebr. kehilah, oznacza wspólnotę religijną.
  • Kohen — (1. mn. kohanim, hebr. „kapłan”) członek plemienia lewitów, potomków Aarona, upoważniony do wykonywania świętych obrzędów w Arce Przymierza i później w Świątyni. Szczególnie uprzywilejowany, ale podlegający ścisłym przepisom doty­czącym obrzędowych czynności, które obowiązują do dziś.
  • Menora — siedmioramienny świecznik, tradycyjny symbol judaizmu. Oryginalna złota menora stała w Arce Przymierza na pustyni (Ks. Wyjścia 25:31-40 i Ks. Liczb 8:2-4).
  • Mezuza — (hebr. „odrzwia”) kawałek pergaminu z fragmentami Pisma (Ks. Powtórzonego Pra­wa 6:4-9 i 11:13-21) przymocowany do framugi drzwi w żydowskim domu. Per­gamin umieszcza się w ozdobnym metalowym futerale i podczas specjalnej ceremo­nii przybija do prawego odrzwia na trzech czwartych jego wysokości.
  • Micwa — (1. mn. micwot, hebr. „przykazane”) pierwotne nakazy, przekazane Żydom w Torze.
  • Midrasz (l. mn. midaszim) metoda interpretacji i komentowania tekstu biblijnego za po­mocą przypowieści i objaśnień. Spisane do XI wieku i wykorzystywane przy reda­gowaniu Talmudu.
  • Minjan — po hebrajsku „liczba”. Grupa mężczyzn, minimum dziesięciu, wymagana do nabo­żeństw i obrzędów religijnych.
  • Mizrach — (hebr. „wschód”) kierunek, w jakim należy obrócić twarz podczas modłów, także ozdobne tablice zawieszane na ścianie skierowanej w stronę Jerozolimy, przedsta­wiające motywy religijne, symboliczne zwierzęta lub znaki magen Dawid (gwiazda Dawida) ewentualnie zawierające rozmaite teksty i kombinacje liter.
  • Mykwa — basen z bieżącą wodą w łaźniach żydowskich służący do rytualnych kąpieli oczysz­czających.
  • Omer — (hebr. „snop”) okres siedmiu tygodni liczony od drugiego dnia święta Pesach, kiedy to Izraelici święcili ścięcie pierwszego snopu jęczmienia, zwanego omer, do pierw­szego dnia święta Szawuot (Święto Tygodni), kiedy święci się pierwszy chleb upie­czony z nowego zboża.
  • Sanhedryn — (gr. „zebranie, rada”) żydowska rada starszych i sąd najwyższy w czasach Świątyni Jerozolimskiej.
  • Sefardyjczycy — Żydzi, których przodkowie żyli w Hiszpanii i Portugalii do czasów wygnania w la­tach 1492—1497. Obecnie nazwa Żydów żyjących w krajach basenu Morza Śród­ziemnego, w Turcji i na Dalekim Wschodzie.
  • Sidra — przepisany na każdy tydzień fragment Tory, który odczytuje się w Szabat.
  • Szames — (hebr. „woźny”) człowiek pełniący posługę w synagodze, pomagający w organizo­waniu nabożeństwa i dbający o czystość.
  • Szechina — (hebr. „zamieszkanie”) Boska obecność; synonim Boga.
  • Sziwita — umieszczona z przodu bimy lub podwyższenia dla kantora plakietka, na której wy­pisane są początkowe słowa Psalmu 16,8: „Stawiam sobie zawsze Pana przed oczy, nie zachwieję się, bo On jest po mojej prawicy”.
  • Talmud — (hebr. „uczenie się, studiowanie”) zbiór religijno-prawnych przepisów judaizmu; nazwa księgi obejmującej Misznę, prawo zwyczajowe spisane na początku naszej ery, i Gemarę, zawierającą uzupełnienia i komentarze do Miszny zebrane w okresie od III do VI wieku. Istnieją dwie wersje Talmudu: Jerozolimski, zwany też Palestyń­skim, i Babiloński.
  • Tałes — (jid., hebr. talit) prostokątny szal modlitewny z frędzlami, biały, nakładany przez mężczyzn podczas modlitwy.
  • Tefilin — dwa czarne pudełeczka skórzane zawierające pergamin z tekstami Tory, umocowa­ne do długich skórzanych rzemyków. Dorośli mężczyźni przywiązują tefilin do czo­ła i lewego przedramienia podczas codziennej porannej modlitwy.
  • Tora — (hebr. „nauka, pouczenie, prawo”) nazwa pięcioksięgu Mojżesza, używana także ja­ko określenie Starego Testamentu. Święta księga judaizmu.